Günter Grass: Sumienie Niemiec i literacki kronikarz Gdańska

Günter Grass, laureat literackiej Nagrody Nobla, to postać, której nie sposób zamknąć w jednej definicji. Był pisarzem, rzeźbiarzem, grafikiem, a przede wszystkim – niepokornym głosem sumienia powojennych Niemiec. Choć jego życie zawodowe i polityczne rozpięte było między Berlinem a światowymi stolicami, to właśnie Gdańsk – miasto jego dzieciństwa – stał się mitycznym centrum jego twórczości. To tutaj, w cieniu gdańskich kamienic i na tle tragicznej historii XX wieku, Grass osadził akcję swojego najsłynniejszego dzieła, „Blaszanego bębenka”, tworząc literacki pomnik miasta, które na zawsze pozostało w jego sercu, nawet gdy fizycznie dzieliły go od niego granice i polityczne podziały.

Pochodzenie i rodzina

Günter Wilhelm Grass przyszedł na świat w rodzinie o korzeniach mieszanych, co w dużej mierze ukształtowało jego późniejszą wrażliwość na kwestie tożsamości i pogranicza. Jego ojciec, Willy Grass, był Niemcem wyznania protestanckiego, natomiast matka, Helene Grass (z domu Knoff), wywodziła się z rodziny kaszubskiej o korzeniach katolickich. To właśnie kaszubskie dziedzictwo matki stało się jednym z najważniejszych motywów w twórczości pisarza – Grass z dumą podkreślał swoje pokrewieństwo z tą grupą etniczną, czyniąc z Kaszubów bohaterów swoich powieści. Rodzina prowadziła sklep kolonialny w dzielnicy Wrzeszcz (wówczas Langfuhr), co zapewniało im stabilną, mieszczańską egzystencję, choć niepozbawioną napięć wynikających z wielokulturowego charakteru Wolnego Miasta Gdańska.

Data i miejsce urodzenia, dzieciństwo

Günter Grass urodził się 16 października 1927 roku w Gdańsku. Jego dzieciństwo przypadło na burzliwy okres funkcjonowania Wolnego Miasta Gdańska, gdzie ścierały się wpływy polskie i niemieckie, a narastający nazizm stopniowo zmieniał codzienność mieszkańców. Dorastał w kamienicy przy ulicy Lelewela 13 (wówczas Labesweg). To właśnie te ulice, podwórka i zakamarki Wrzeszcza stały się później scenerią dla jego literackich wizji. Jako dziecko był świadkiem narastającej agresji, antysemityzmu i ostatecznie wybuchu II wojny światowej, co na zawsze naznaczyło jego psychikę i stało się paliwem dla jego późniejszej twórczości, rozliczającej się z traumą nazizmu.

Edukacja

Edukacja Grassa została brutalnie przerwana przez wojnę. W 1944 roku, jako siedemnastolatek, został powołany do służby pomocniczej w Luftwaffe, a następnie do Wehrmachtu. Po zakończeniu działań wojennych i krótkim pobycie w niewoli amerykańskiej, Grass musiał odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Pracował jako robotnik rolny i górnik, by wreszcie podjąć studia artystyczne. W latach 1947–1952 studiował rzeźbę i grafikę w Akademii Sztuki w Düsseldorfie oraz w Berlinie. To wykształcenie plastyczne miało ogromny wpływ na jego pisarstwo – Grass często ilustrował swoje książki, a jego styl charakteryzował się niezwykłą plastycznością, dbałością o detal i niemal rzeźbiarską konstrukcją zdań.

Życie zawodowe i kariera

Kariera Grassa rozpoczęła się od poezji i dramaturgii, jednak to proza przyniosła mu światową sławę. W latach 50. związał się z legendarną Grupą 47, skupiającą najważniejszych pisarzy powojennych Niemiec, którzy stawiali sobie za cel odnowę języka niemieckiego po zbrodniach nazizmu. Przełomem okazał się rok 1959, kiedy to ukazał się „Blaszany bębenek”. Książka wywołała szok, zachwyt i kontrowersje, stając się fundamentem tzw. „trylogii gdańskiej”. Grass nie ograniczał się jednak do pisania – był aktywnym uczestnikiem życia politycznego, wspierając Socjaldemokratyczną Partię Niemiec (SPD) i angażując się w debaty na temat odpowiedzialności Niemców za wojnę.

Najważniejsze osiągnięcia i dzieła

Dorobek Güntera Grassa jest imponujący i obejmuje dziesiątki tomów. Do najważniejszych dzieł należą:

Trylogia gdańska: „Blaszany bębenek” (1959), „Kot i mysz” (1961), „Psie lata” (1963).
Powieści późniejsze: „Turbot” (1977), „Szczurzyca” (1986), „Wróżby kumaka” (1992).
Autobiografia: „Przy obieraniu cebuli” (2006).

W 1999 roku Akademia Szwedzka przyznała mu Literacką Nagrodę Nobla, uzasadniając werdykt tym, że jego „barwne, pełne czarnego humoru opowieści przedstawiają zapomniane oblicze historii”. Grass był pisarzem, który nie bał się łączyć groteski z brutalnym realizmem, a jego język – bogaty, gęsty i pełen neologizmów – wywarł ogromny wpływ na literaturę światową.

Życie prywatne i rodzina własna

Życie osobiste Grassa było równie intensywne, co jego praca twórcza. Był trzykrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była szwajcarska baletnica Anna Schwarz, z którą miał czworo dzieci. Później związał się z Ute Grunert, a w 1989 roku poślubił organistkę Ute Sander. Grass był ojcem ośmiorga dzieci (w tym dzieci z nieformalnych związków). Mieszkał w różnych miejscach – w Paryżu, Berlinie, a przez lata w małej miejscowości Behlendorf, gdzie prowadził życie niemal wiejskie, zajmując się rzeźbą i pisaniem. Jego pasją była również kuchnia, co znalazło odzwierciedlenie w jego literaturze, pełnej opisów jedzenia i kulinarnych metafor.

Związek z miastem Gdańsk

Związek Güntera Grassa z Gdańskiem był relacją miłości i bólu. Po wojnie miasto stało się dla niego „utraconą ojczyzną”, miejscem, do którego nie mógł wrócić przez lata żelaznej kurtyny. Kiedy wreszcie przyjechał do Gdańska w latach 80., miasto stało się dla niego przestrzenią dialogu polsko-niemieckiego. Grass aktywnie wspierał ruch „Solidarność”, widząc w nim szansę na przełamanie podziałów. W 1993 roku otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Gdańska. W mieście powstało Gdańskie Centrum Güntera Grassa, a w dzielnicy Wrzeszcz można odnaleźć ślady jego bohaterów – m.in. pomnik Oskara Matzeratha. Grass wielokrotnie powtarzał, że Gdańsk jest „miastem jego wyobraźni”, które karmiło go tematami przez całe życie.

Ciekawostki i mniej znane fakty

Mało kto wie, że Grass był utalentowanym grafikiem – większość okładek do swoich książek zaprojektował samodzielnie. Był również zapalonym kucharzem, a w jego twórczości jedzenie często stawało się narzędziem opisu historii (jak w powieści „Turbot”). Interesującym faktem jest jego fascynacja grzybami – często wybierał się na grzybobranie, traktując to jako formę medytacji. Miał też specyficzne poczucie humoru, które często bywało niezrozumiałe dla krytyków, co prowadziło do licznych nieporozumień w mediach.

Kontrowersje

Największą kontrowersją w życiu Grassa było ujawnienie w 2006 roku, w jego autobiografii „Przy obieraniu cebuli”, faktu, że jako nastolatek służył w jednostce Waffen-SS. Informacja ta wywołała burzę w Niemczech i na świecie. Krytycy zarzucali mu hipokryzję – pisarz, który przez dekady był moralnym autorytetem, pouczającym innych o winie i odpowiedzialności, przez lata milczał o własnej przeszłości. Grass tłumaczył to młodzieńczym zagubieniem i traumą, jednak niesmak pozostał. Mimo to, wielu badaczy podkreśla, że to właśnie to doświadczenie stało się fundamentem jego późniejszego, krytycznego podejścia do niemieckiej historii.

Nagrody i wyróżnienia

Grass był laureatem niemal wszystkich najważniejszych nagród literackich świata. Oprócz Nobla, otrzymał m.in.:

Nagrodę Büchnera (1965).
Nagrodę im. Thomasa Manna (1996).
Tytuł Honorowego Obywatela Gdańska (1993).
Doktoraty honoris causa wielu uniwersytetów (m.in. Uniwersytetu Gdańskiego).

Jego imieniem nazwano ulice, skwery oraz instytucje kultury, a jego twórczość jest przedmiotem nieustannych badań akademickich na całym świecie.

Dziedzictwo

Günter Grass zmarł 13 kwietnia 2015 roku w Lubece. Jego śmierć zamknęła pewną epokę w literaturze niemieckiej. Pozostawił po sobie dzieło, które nie pozwala zapomnieć o mrocznych kartach historii, ale jednocześnie celebruje życie w całej jego złożoności. Dziś Grass jest pamiętany nie tylko jako noblista, ale jako człowiek, który miał odwagę mierzyć się z własnymi demonami i demonami swojego narodu. Jego dziedzictwo w Gdańsku jest żywe – poprzez literaturę, dyskusje o tożsamości i pamięć o wielokulturowej przeszłości miasta, którą tak mistrzowsko opisał w swoich książkach. Pozostaje on dla nas przypomnieniem, że literatura nie jest tylko rozrywką, ale narzędziem, które pozwala zrozumieć, kim jesteśmy i skąd przyszliśmy.